Ο λαϊκισμός καθρεφτίζεται και στα λασπόνερα και στα πρόσωπα .

Η μία στα σύνορα. Εκεί που τσαλαβουτούν για να επιβιώσουν μερικές χιλιάδες παιδιά, εκεί που βυθίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εκεί στη γραμμή των συνόρων που έχει εκχωρηθεί ο έλεγχος σε «Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις». Αυτές που με αυτοθυσία σώζουν ανθρώπους αλλά και άλλες που καταγγέλλονται από τον ίδιο τον Π/Θ. Εκεί που το κράτος απλώς απουσιάζει. Εκεί στα λασπόνερα της Ειδομένης, που καθρεφτίζεται το πρόσωπο της λαϊκιστικής πολιτικής, του δήθεν και του φαίνεσθαι. Γιατί ακούγεται αριστερό και είναι εύκολο να μιλά κανείς για ανθρωπιστική κρίση, να εξισώνει πρόσφυγες και παράνομους μετανάστες, να προβάλλει την ανάγκη διάσωσης αυτών που πνίγονται στη θάλασσα, να δηλώνει ότι έχει ανοικτές τις αγκαλιές της φιλοξενίας, να προκρίνει τις ανοικτές και να καταγγέλλει τις κλειστές δομές, να μετατρέπει τη χώρα σε ζώνη transit προς την Ευρώπη.

Οταν όμως αυτά βασίζονται σε θεωρίες, χωρίς καμία ανάλογη προετοιμασία, χωρίς εκτίμηση των πραγματικών αντοχών της χώρας, χωρίς συνεννόηση με τους εταίρους, χωρίς προοπτική, εξελίσσονται σε εγκληματική συμπεριφορά, που μετρά εκατοντάδες θύματα στο Αιγαίο, ακόμη και στον παραπόταμο των συνόρων, χιλιάδες που κινδυνεύουν από επιδημίες, εκατοντάδες χιλιάδες που εγκλωβίζονται σε έναν τόπο που δεν ήθελαν ποτέ να μείνουν. Η άλλη στην καρδιά της Αθήνας. Εκεί που αποφασίζονται τα επώδυνα μέτρα για τον δικό μας λαό, εκεί που οι «κόκκινες γραμμές» γίνονται ροζ και μετά πένθιμο μοβ, εκεί που οι Ελληνες υπουργοί μιας κυρίαρχης χώρας σπεύδουν να επισκεφθούν τους άλλοτε «υπαλλήλους της τρόικας» και να καταθέσουν προς έγκριση τις απόψεις τους. Εκεί που το κράτος ευτελίζεται, με την κυβέρνηση ικανοποιημένη γιατί «δεν πάει η τρόικα στα υπουργεία», αλλά πάνε οι υπουργοί στο ξενοδοχείο των «θεσμών». Εκεί στα σαλόνια του Χίλτον, που επίσης καθρεφτίζεται το πρόσωπο της λαϊκιστικής πολιτικής, του δήθεν και του φαίνεσθαι. Γιατί ακούγονταν αριστερές και ήταν εύκολες οι προεκλογικές υποσχέσεις της Θεσσαλονίκης, ο φραστικός τσαμπουκάς προς κάθε κατεύθυνση, η υπόσχεση ανατροπής των ευρωπαϊκών πολιτικών.

Οταν όμως όλα αυτά είναι λόγια, έτσι χωρίς πρόγραμμα, που έλεγε και η Ρεζάν, χωρίς επίγνωση των πραγματικών αναγκών και δυνατοτήτων, χωρίς καν συνείδηση των διεθνών σχέσεων και εθνικών συμφερόντων (από τη Νέα Υόρκη με τον Κλίντον μέχρι τη Σμύρνη με τον «φίλο Αχμέτ»), χωρίς αίσθηση του χρόνου που χάνεται από ιδεοληψία ή αυταρέσκεια, και με μια μεταρρυθμιστική αντίληψη που εξαντλείται στα ανατολίτικα παζάρια, τότε όλα αυτά εξελίσσονται σε καταστροφική πολιτική για τη χώρα, που μετρά σε εκατομμύρια ανέργων, σε πρόσθετες περικοπές μισθών και συντάξεων, σε νέους φόρους, σε ένα συνεχιζόμενο αδιέξοδο. Ο λαϊκισμός καθρεφτίζεται και στα λασπόνερα και στα πρόσωπα της δικής μας απόγνωσης. Η ανασύνταξη της χώρας πρέπει να ξεκινήσει από την ήττα του στο μυαλό και στην ψυχή των ανθρώπων.

Το υβρίδιο των ΑΝΕΛ είναι χαρακτηριστική περίπτωση.

Η εγχώρια πολιτική εξακολουθεί να βρίσκεται σε διάσταση με τη ζώσα πραγματικότητα. Οι εκπρόσωποί της, παγιδευμένοι στον μικρόκοσμό τους, εμφανίζουν συμπτώματα εγκλεισμού. Και το χειρότερο, δεν μπορούν να απεξαρτηθούν από τα υποδείγματα του παρελθόντος. Επιδίδονται σε σκιαμαχίες, υιοθετώντας παρωχημένους φορμαλισμούς. Συντηρούν φαντασιώσεις, υποδαυλίζοντας φοβικά σύνδρομα. Το υβρίδιο των ΑΝΕΛ είναι χαρακτηριστική περίπτωση. Ενα κράμα ακροδεξιών, εθνικιστών, λαϊκιστών και ρατσιστών, που όχι μόνο απέκτησε αξιοσημείωτη κοινοβουλευτική παρουσία, αλλά έγινε και κυβερνητικός εταίρος. Το γεγονός αυτό θέτει καίρια ερωτήματα για την αξιοπιστία και φερεγγυότητα της σημερινής συγκυβέρνησης. Η σύμπραξη του Αλ. Τσίπρα με τον Π. Καμμένο μόνο κομματικές και προσωπικές επιδιώξεις εξυπηρετεί. Συνιστά ένα συνονθύλευμα αριστερών ιδεοληψιών και δεξιάς πατριδοκαπηλίας με κοινό παρονομαστή τον λαϊκισμό και τη μισαλλοδοξία. Στην ουσία επιβεβαιώνεται με τον χειρότερο τρόπο ότι η κοντόφθαλμη πολιτική που ασκείται βρίθει αντινομιών και αντιφάσεων. Μοναδική συνεκτική ουσία είναι η εξουσία.

Το επεισόδιο που προκάλεσε ο υπουργός Αμυνας αναφορικά με τον υπουργό αναπληρωτή Μεταναστευτικής Πολιτικής είναι το τίμημα που πληρώνει ο πρωθυπουργός εξαιτίας των επιλογών του. Αποτελεί τη φυσική συνέπεια μιας αβαθούς πολιτικής. Προσπαθώντας να μοντάρει αντιτιθέμενες και αλληλοσυγκρουόμενες θέσεις, ο Αλ. Τσίπρας το μόνο που επιτυγχάνει είναι η πολτοποίησή τους. Κι όταν η πολιτική μετατρέπεται σε χυλό δεν διασφαλίζεται η κυβερνητική συνοχή και ανθεκτικότητα, ενώ η όποια κυριαρχία αποδεικνύεται θνησιγενής. Παράλληλα, θέλοντας να συγκεράσει τις προγενέστερες απόψεις του με τις τωρινές επιδίδεται σε ασκήσεις ισορροπιών με αποτέλεσμα να βρίσκεται συνεχώς σε κενό. Οι πατριδοκάπηλοι εκβιασμοί του Π. Καμμένου υπερβαίνουν την πραγματική διάσταση της δήλωσης του Γ. Μουζάλα. Υπαγορεύονται και εξυπηρετούν συγκεκριμένες κομματικές επιδιώξεις. Αποβλέπουν στο εκλογικό του ακροατήριο. Εκεί απευθύνεται ο αρχηγός των ΑΝΕΛ και αυτό θέλει να συντηρεί, τώρα μάλιστα που διαπιστώνει τη συρρίκνωση της απήχησής του.

Η προσπάθεια να εμφανίσει την αντίδρασή του ως έκφραση εθνικής ευαισθησίας είναι ψευδεπίγραφη και αποπνέει αναχρονισμό. Γνωρίζει πως η αναπαραγωγή του πολιτικού του κεφαλαίου χρειάζεται κατά καιρούς ισχυρή δοσολογία εθνικιστικού λόγου. Αξιοποιώντας υπαρκτά προβλήματα, αλλά και διαχρονικές εκκρεμότητες, επενδύει χωρίς καμιά συστολή σε φοβικά σύνδρομα. Ταυτόχρονα, μ' αυτά προσπαθεί να συγκαλύψει την εκ μέρους του αποδοχή των μνημονιακών μέτρων που μέχρι πρότινος μετά βδελυγμίας αποκήρυσσε. Ο τακτικισμός και η ελαφρότητα του Π. Καμμένου είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος - του ακραίου κυνισμού. Το βέβαιο είναι πως η πλειονότητα της πολιτικής τάξης πολιτεύεται με στερεότυπα και μύθους άλλων εποχών. Διαχειρίζεται με ξεπερασμένα κλισέ τόσο τα εσωτερικά όσο και τα εξωτερικά ζητήματα. Η χρεοκοπία της χώρας, αλλά και του κομματικού συστήματος δεν στάθηκε αφορμή για την αποδέσμευσή της από ένα παρωχημένο πολιτικο-ιδεολογικό οπλοστάσιο. Μάλιστα, η κρίση διόγκωσε το υπαρκτό υπόστρωμα του εθνολαϊκισμού, τροφοδοτώντας τις εκλογικές δεξαμενές ακραίων δυνάμεων.

Τώρα βρίσκεται αντιμέτωπος με τους εκβιασμούς και τις απειλές .

Ο κ.Τσίπρας, επέλεξε χωρίς δεύτερη συζήτηση, εν ονόματι του κοινού χωρίς όρια, αντιμνημονιακού αγώνα, ως κυβερνητικό εταίρο του τον κ.Καμμένο. Ταυτίστηκε απολύτως με ένα ακραίο δεξιό και εθνικιστικό κόμμα, ανέθεσε στον αρχηγό του ένα σημαντικό υπουργείο και δεν έχανε ευκαιρία να συναγελάζεται μαζί του σε κάθε είδους εθνικοπατριωτικές παράτες. Τώρα βρίσκεται αντιμέτωπος με τους εκβιασμούς και τις απειλές του, αδυνατώντας  να διαχειριστεί μια κυβερνητική κρίση που ο ίδιος με τις επιλογές του προδιέγραψε.

Ο κ.Καμμένος κάνει αυτό που έκανε πάντα. Πουλά λαϊκισμό και εθνικοφροσύνη γιατί έτσι προφανώς πιστεύει ότι θα επιβιώσει πολιτικά.Το πρόβλημα όμως δεν είναι ο αρχηγός των ΑΝΕΛ, αλλά ο κ.Τσίπρας και η κυβέρνηση του. Μια τυχάρπαστη συμπόρευση , χωρίς αρχές με μόνο στόχο τη νομή της εξουσίας καταρρέει σε μια συγκυρία που η χώρα βρίσκεται κυριολεκτικά και πάλι μετέωρη, με όλα τα μέτωπα ανοικτά και με ανύπαρκτες εσωτερικές και διεθνείς συμμαχίες .

Με την κατάσταση στο προσφυγικό ανεξέλεγκτη, με την Ευρώπη διχασμένη, με ορατό τον κίνδυνο να βρεθούμε με δεκάδες χιλιάδες εγκλωβισμένους σε τραγικές συνθήκες και την κυβέρνηση ανίκανη και ανήμπορη να διαχειριστεί το πρόβλημα. Με την αξιολόγηση  ακόμα στον αέρα, με νέα μέτρα και περικοπές στον ορίζοντα, ακόμα και στην πιο ευνοϊκή εξέλιξη και με μια κυβερνητική πλειοψηφία, που δεν ξέρει κανείς τι της ξημερώνει.

Ο κ.Τσίπρας βρίσκεται τώρα αντιμέτωπος με τις τραγικές επιλογές του, αναγκασμένος να διαχειριστεί μια κρίση, που δεν μπορεί ως συνήθως να τη μεταθέσει ή να την προσπεράσει με επικοινωνιακά παιγνιδάκια. Είναι αναγκασμένος είτε να αποδεχθεί τον εκβιασμό Καμμένου και να συγκρουστεί με ένα μέρος τουλάχιστον των στελεχών του, ή να ρισκάρει την απώλεια της κυβερνητικής πλειοψηφίας.

Όποια επιλογή και να κάνει είναι προφανές ότι η κυβερνητική σταθετόρητα, θα βρίσκεται πλέον υπό διαρκή απειλή. Με δεδομένα μάλιστα τα ανοικτά μέτωπα, αλλά και τα τεράστια προβλήματα διαχειριστικής ανικανότητας που εξελίσσονται καθημερινά,η κατάσταση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο. Με συνέπειες δυστυχώς οδυνηρές για τη χώρα και με ορατό τον κίνδυνο να βρεθούμε και πάλι σε ένα σκηνικό αβεβαιότητας και αστάθειας, με τραγικές επιπτώσεις σε μια χειμαζόμενη οικονομία και μια βαθιά τραυματισμένη και οργισμένη κοινωνία...

H πραγματικότητα φωνάζει.

Ο πρωθυπουργός έχει εγκλωβιστεί για ακόμη μία φορά, όπως ακριβώς συνέβη με τη διαπραγμάτευση των πρώτων μοιραίων μηνών του 2015. Από τη μια, η πραγματικότητα «φωνάζει» πως η κατάσταση με τους πρόσφυγες και μετανάστες βρίσκεται εκτός ελέγχου. Από την άλλη, οι ιδεοληψίες μιας μεγάλης μερίδας του κόμματός του δεν τον αφήνουν εδώ και καιρό να κάνει τα αυτονόητα. Αρχικώς η χώρα βρέθηκε στα χέρια υπουργών και στελεχών που πίστευαν στα ανοιχτά σύνορα. Κατόπιν επικράτησε η αντίληψη ότι δεν πρέπει να υπάρχει διαχωρισμός προσφύγων και παράνομα εισερχόμενων μεταναστών. Τώρα η κυβέρνηση πιστεύει ότι θα πείσει τους ταλαιπωρημένους αυτούς ανθρώπους με διαγγέλματα από την Αθήνα και δυσκολεύεται να αποφασίσει τη δημιουργία κλειστών κέντρων. Το αποτέλεσμα το βλέπουμε, και δεν τιμά ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος που ούτε ειλικρινή ανθρωπισμό δείχνει ούτε στοιχειώδη αποτελεσματικότητα στην προστασία των συνόρων του.

Ξανά στη σκληρή πραγματικότητα.

Ξανά στη σκληρή πραγματικότητα μετά το τριήμερο αποκριάτικο διάλειμμα. Η δεύτερη φάση των διαπραγματεύσεων, μετά την επιστροφή του κουαρτέτου στην Αθήνα, ξεκινά σήμερα, με την κυβέρνηση να μη στοιχηματίζει για την ημερομηνία ολοκλήρωσης της αξιολόγησης. Αν και επείγεται, αισιοδοξώντας ότι αυτό θα συμβεί τον επόμενο ενάμιση μήνα. Παρότι υπάρχουν σημεία επαφής Αθήνας - ευρωπαϊκών θεσμών, υψώνεται σαν φράχτης η εκτίμηση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για το δημοσιονομικό κενό.

Η εμμονή αυτή, παρά το βεβαρημένο παρελθόν με άλλες ανεδαφικές προβλέψεις-εκτιμήσεις των γραφειοκρατών στην Ουάσιγκτον, ωθεί και όλα τα υπόλοιπα να κινούνται σε τεντωμένο σκοινί. Δεδομένου ότι συνεπάγεται νέα πρόσθετα σκληρά μέτρα λιτότητας. Θετικά, ίσως, για την ποσοστομανία του Ταμείου, ατελέσφορα έως νεο-καταστροφικά για την πραγματική οικονομία.

Μέσα στο ευρύτερο αυτό πλαίσιο εξελίσσεται μια συγκρουσιακή, λίγο-πολύ, διαπραγματευτική διαδικασία σε πέντε μέτωπα. Κρίσιμα για την καθημερινότητα των οικονομικώς εξαντλημένων πολιτών. Πριν απ' όλα για το Ασφαλιστικό και το Φορολογικό.

Η κυβέρνηση φέρεται διατεθειμένη να μη δεχθεί τη λήψη μέτρων, πέραν όσων αναφέρονται στη συμφωνία για το χρηματοδοτικό πρόγραμμα. Να μην πληγούν άλλο μισθωτοί και συνταξιούχοι. Η «γραμμή» αυτή είναι και μονόδρομος για την κυβερνητική πορεία. Προϋπόθεση για να προβληθεί στην κοινωνία η συνολική συμφωνία με τους εταίρους ως αναγκαία συνθήκη για την έξοδο από την κρίση. Η «αχίλλειος πτέρνα» σε αυτή τη διαδικασία, όμως, είναι το υπερεπείγον για την ολοκλήρωση της αξιολόγησης. Ο χρόνος που πιέζει πια ασφυκτικά...

Πώς όμως ακριβώς ανταποκρινόμαστε εμείς στην πρόκληση αυτή;

Σ​​την καρδιά του προσφυγικού ζητήματος (αλλά και του ευρύτερου μεταναστευτικού), υπάρχει ένα παράδοξο που συνήθως παραβλέπουμε: όσο περισσότερο φιλόξενο στις προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές είναι ένα κράτος και όσο πιο εύκολη είναι η πρόσβαση σε αυτό, δηλαδή όσο πιο ανοιχτά είναι τα σύνορά του, τόσο περισσότερο ενισχύονται οι ροές προς αυτό. Και οι ροές αυτές δεν έχουν ορατό τέλος. Στον κόσμο υπάρχει μπόλικη δυστυχία, πόλεμος και φτώχεια, τη στιγμή μάλιστα που η ροή της πληροφορίας και η ευκολία της μετακίνησης αυξάνονται ραγδαία. Με άλλα λόγια, όσο πιο φιλόξενος είναι κανείς, τόσο αυξάνεται το κόστος που πρέπει να καταβάλει για να ανταποκριθεί. Και το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό. Με άλλα λόγια, κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, οι αγνές προθέσεις όχι μόνο δεν αποτελούν λύση, αλλά μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα.

Στο παράδοξο αυτό προστίθεται μια μεγάλη αντίφαση. Από τη μία, οι δυστυχισμένοι του κόσμου κατευθύνονται πρωταρχικά προς τις χώρες της Δύσης γιατί απλούστατα μόνο αυτές προσφέρουν ευημερία και ελευθερία. Αυτή είναι η ουσία του δυτικού πολιτισμού και με όλα του τα μειονεκτήματα είναι ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει η ανθρωπότητα. Από την άλλη, όμως, όπως μας δίδαξε και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, τα θεμέλιά του είναι εύθραυστα και απαιτούν συνεχή φροντίδα. Οσο για τα σύνορα, αυτά αποτελούν απαραίτητες (αν και όχι πάντα ικανές) προϋποθέσεις διατήρησης των θεμελίων αυτών. Οι τεράστιες προσφυγικές και μεταναστευτικές ροές αποτελούν ένα δημογραφικό και πολιτισμικό σοκ, που εύκολα μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική και πολιτική έκρηξη. Η αντίφαση αυτή μας οδηγεί σε ένα δεύτερο παράδοξο: όσο μεγαλύτερο το δημογραφικό σοκ, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος της υπονόμευσης του ονείρου μιας καλύτερης ζωής που επιδιώκουν οι πρόσφυγες και μετανάστες για τους ίδιους και τα παιδιά τους στις κοινωνίες υποδοχής.

Τα δύο αυτά παράδοξα ορίζουν τα όρια μέσα στα οποία αναπτύσσεται η αντιμετώπιση του σύνθετου αυτού προβλήματος και, κατ’ επέκταση, μέσα στα οποία έχει νόημα η συζήτησή του. Αυτή πρέπει απαραίτητα να περιλαμβάνει την εμπεριστατωμένη ανάλυση δημόσιων πολιτικών, του κόστους τους και των επιπτώσεών τους. Είναι προφανές πως κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου εύκολο και έτσι εξηγείται ο σπασμωδικός και συχνά μυωπικός τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίστηκε έως τώρα το πρόβλημα αυτό σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Πώς όμως ακριβώς ανταποκρινόμαστε εμείς στην πρόκληση αυτή;

ΤΟ Προσφυγικό συγκεντρώνει όλα εκείνα που χαρακτηρίζουν ένα συνεχές και εν εξελίξει τσουνάμι.

Η μεγαλύτερη προσφυγική κρίση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο απαιτεί και ανάλογες κινήσεις. Θολές αποφάσεις, που επιδέχονται πολλαπλές αναγνώσεις, τηρούνται κατά το δοκούν και δεν εφαρμόζονται, είναι άχρηστες πρακτικώς.

Η Ευρώπη καλείται να αρθεί στο ύψος των κρίσιμων περιστάσεων πριν απ΄ όλα για ανθρωπιστικούς, βεβαίως, λόγους. Εκδηλώνοντας την αλληλεγγύη και την ευθύνη που απορρέουν από τις ιδρυτικές αρχές της και τις διεθνείς συμβάσεις για τους πρόσφυγες-μετανάστες.

Πολύ περισσότερο, μάλιστα, που η κρίση και η υπέρβασή της έχουν αναδειχθεί και σε δική της υπαρξιακή κρίση. Τα θεμέλιά της τρίζουν. Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι ενισχύονται οι ευρωφοβικές δυνάμεις. Αντί να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, όπως είναι ο κανόνας σε περιόδους μεγάλων απειλών.

Η επικείμενη Σύνοδος Κορυφής, εκ των πραγμάτων, καλείται να αποφανθεί περί του μέλλοντος. Διότι το αύριο περνά αναγκαστικά από τις αποφάσεις που θα ληφθούν στις Βρυξέλλες. Καθώς το Προσφυγικό συγκεντρώνει όλα εκείνα που χαρακτηρίζουν ένα συνεχές και εν εξελίξει τσουνάμι. Η μετατροπή της ανθρωπιστικής κρίσης σε καταστροφή, αν η κατάσταση αφεθεί ως έχει, είναι μπροστά.

Από τις συνθήκες έχουν προκύψει νέοι ευρωπαϊκοί άξονες. Η παραδοσιακή «κεντροευρωπαϊκή συμμαχία», ως προς το Προσφυγικό, έχει διαρραγεί. Αναδύθηκε μια «περίεργη συμμαχία», όπως ονομάζεται στον διεθνή Τύπο. Η σύμπτωση Αθήνας και Βερολίνου. Η συμπόρευση Τσίπρα και Μέρκελ, όπως απλουστευτικά περιγράφεται.

Αυτή η ελληνογερμανική συνοδοιπορία συνιστά και μια ευκαιρία. Ωστε να πάψει να σηκώνει μόνη η χώρα μας στους ώμους της τον σταυρό του προσφυγικού μαρτυρίου, που επιφύλαξε η γεωγραφική θέση της.

Στη Σύνοδο προσέρχεται με ρεαλιστικές και εφικτές προτάσεις και με ένα μίνιμουμ διακομματικής - εθνικής στρατηγικής. Ανοιχτή σε λύσεις, οι οποίες σε ένα γενικότερο πλαίσιο να μην έχουν σκιές αμφισβήτησης των κυριαρχικών δικαιωμάτων. Πέραν αυτού του αυτονόητου, να αποδίδουν συγκεκριμένα πρακτικά αποτελέσματα. Να είναι άμεσα εφαρμόσιμες από όλους, ακόμη και με κυρώσεις.

Μέσα στην ανθρωπιστική κρίση η Ελλάδα επιδεικνύει μια παραδειγματική αλληλεγγύη όχι μόνο αντάξια των παραδόσεών της. Αλλά και για λογαριασμό άλλων εταίρων της, που υποκύπτουν σε ακραίες στάσεις.

Είναι βέβαιο ότι ο λαός μας και μπροστά στις όποιες νέες ανάγκες προκύψουν θα προτάξει το ανθρωπιστικό του πρόσωπο. Οι τοπικές κοινωνίες, όπου και αν χρειαστεί, θα συμβάλουν, ώστε να μάθουμε να ζούμε με το πρόβλημα. Οσο τουλάχιστον ο προσφυγικός εφιάλτης εξακολουθεί να υπάρχει.